Κάθε Σιωπή δεν είναι Εγκατάλειψη

Συναισθηματική απόσταση και Σχεσιακή ευθύνη

Η σιωπή στις ανθρώπινες σχέσεις αποτελεί μια σύνθετη ψυχική και επικοινωνιακή διεργασία. Δεν σημαίνει πάντοτε απόρριψη, αδιαφορία ή συναισθηματική απομάκρυνση. Μπορεί, αντίθετα, να αποτελεί έναν αναγκαίο χώρο εσωτερικής επεξεργασίας, αυτορρύθμισης και προστασίας, τόσο του εαυτού όσο και του σημαντικού Άλλου.

Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες η συναισθηματική ένταση υπερβαίνει τη δυνατότητα άμεσης λεκτικής επεξεργασίας. Τα συναισθήματα είναι έντονα, οι σκέψεις αλληλοσυγκρούονται και η ανάγκη για άμεση απάντηση ή αντίδραση μπορεί να οδηγήσει σε λόγια και συμπεριφορές που τραυματίζουν τη σχέση. Σε αυτές τις συνθήκες, η προσωρινή απόσυρση μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά, προσφέροντας τον απαραίτητο χρόνο ώστε το άτομο να αναγνωρίσει, να κατανοήσει και να επεξεργαστεί όσα βιώνει.

Η σιωπή, επομένως, δεν είναι πάντοτε απουσία επικοινωνίας. Μπορεί να είναι ένας διαφορετικός τρόπος επικοινωνίας με τον εαυτό μας, πριν μπορέσουμε να επικοινωνήσουμε ουσιαστικά με τον Άλλον.

Η σιωπή ως ανάγκη εσωτερικής απόστασης

Επιλέγοντας να μείνω σιωπηλός, μπορεί να ζητώ τον χρόνο και τον ψυχικό χώρο που χρειάζομαι για να επεξεργαστώ τις σκέψεις και τα συναισθήματά μου. Να απομακρυνθώ προσωρινά από το συναισθηματικό ερέθισμα, όχι για να απορρίψω τον Άλλον, αλλά για να μπορέσω να επανέλθω στη σχέση με μεγαλύτερη συναισθηματική διαθεσιμότητα. Πρόκειται για την ανάγκη μιας εσωτερικής συναισθηματικής απόστασης, η οποία επιτρέπει την αποκλιμάκωση της έντασης και την αποκατάσταση της ψυχικής ισορροπίας.

Ζητώ να είμαι μόνος στο «εδώ μου και το τώρα μου». Να αποσυρθώ για λίγο από τις απαιτήσεις του παρόντος, από την ένταση της αλληλεπίδρασης και από την ανάγκη να δώσω άμεσες απαντήσεις. Ίσως, μάλιστα, αυτή η προσωρινή απόσυρση να με οδηγεί και σε ένα παλαιότερο ψυχικό «εκεί και τότε». Σε οικείες εσωτερικές αναπαραστάσεις, σε πρώιμα βιώματα και σχέσεις, όπου κάποτε έμαθα να διαχειρίζομαι τη ματαίωση, τον φόβο, την απώλεια ή τη συναισθηματική υπερφόρτιση.

Η ψυχοδυναμική προσέγγιση αναγνωρίζει ότι οι σύγχρονες διαπροσωπικές εμπειρίες μπορούν να ενεργοποιήσουν παλαιότερα συναισθηματικά βιώματα και ασυνείδητες συγκρούσεις. Έτσι, μια φαινομενικά απλή διαφωνία μπορεί να αποκτήσει για το άτομο πολύ μεγαλύτερη συναισθηματική βαρύτητα, καθώς συνδέεται με προηγούμενες εμπειρίες απόρριψης, εγκατάλειψης ή συναισθηματικής ματαίωσης.

Η σιωπή μπορεί, λοιπόν, να αποτελεί μια προσπάθεια προσωρινής απομάκρυνσης από αυτή τη συναισθηματική υπερδιέγερση, μέχρι να καταστεί δυνατή η επεξεργασία της.

Η σιωπή ως πράξη φροντίδας και προστασίας

Υπάρχουν στιγμές που η σιωπή αποτελεί μια συνειδητή επιλογή συναισθηματικής υπευθυνότητας. Ζητώ να είμαι Προστάτης και Προστατευόμενος. Να προστατεύσω τον εαυτό μου από μια περαιτέρω συναισθηματική επιβάρυνση, αλλά και τον σημαντικό Άλλον από λόγια, αντιδράσεις και συμπεριφορές που ενδεχομένως θα προκαλέσουν μεγαλύτερο τραυματισμό.

Η δυνατότητα αναστολής μιας άμεσης αντίδρασης συνδέεται με τη συναισθηματική αυτορρύθμιση και την ικανότητα ανοχής της έντασης. Προϋποθέτει ότι μπορώ να αναγνωρίσω τη συναισθηματική μου κατάσταση, να αντιληφθώ τα όριά μου και να επιλέξω πότε και με ποιον τρόπο θα εκφραστώ.

Δεν χρειάζεται κάθε συναίσθημα να εκφράζεται τη στιγμή που αναδύεται. Ούτε κάθε σύγκρουση να επιλύεται άμεσα. Η προσωρινή σιωπή μπορεί να δημιουργήσει τις συνθήκες για έναν πιο ώριμο διάλογο, στον οποίο ο λόγος δεν θα λειτουργεί ως εκτόνωση της έντασης, αλλά ως μέσο επικοινωνίας και αμοιβαίας κατανόησης.

Υπό αυτή την έννοια, μπορώ να αποσυρθώ στη σιωπή ως πράξη φροντίδας και συμπόνιας προς τον Εαυτό μου και τον σημαντικό Άλλον.

Ωστόσο, η προστατευτική λειτουργία της σιωπής δεν εξαρτάται μόνο από την εσωτερική πρόθεση. Χρειάζεται να υπάρχει και μια στοιχειώδης αναγνώριση της σχεσιακής πραγματικότητας: ο Άλλος δεν μπορεί να γνωρίζει τι συμβαίνει μέσα μου, εάν δεν του δώσω τη δυνατότητα να το κατανοήσει.

Όταν η σιωπή μετατρέπεται σε εγκατάλειψη

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η κρίσιμη διαφοροποίηση. Άλλο είναι να χρειάζομαι χρόνο και χώρο για να επεξεργαστώ όσα αισθάνομαι και άλλο να αποσύρομαι από τη σχέση χωρίς καμία εξήγηση, αφήνοντας τον Άλλον αντιμέτωπο με την αβεβαιότητα. Η σιωπή που λειτουργεί ως αυτορρύθμιση διαφέρει από τη σιωπή που χρησιμοποιείται ως μέσο αποφυγής, ελέγχου ή τιμωρίας. Στη δεύτερη περίπτωση, η απόσυρση μπορεί να αποκτήσει τη μορφή συναισθηματικής αποστέρησης, δημιουργώντας στον Άλλον σύγχυση, ανασφάλεια και αίσθηση εγκατάλειψης.

Στο πλαίσιο της θεωρίας της προσκόλλησης, η ανεξήγητη και απρόβλεπτη απομάκρυνση ενός σημαντικού προσώπου μπορεί να ενεργοποιήσει το σύστημα προσκόλλησης και να ενισχύσει τον φόβο απώλειας της συναισθηματικής σύνδεσης. Ιδιαίτερα όταν υπάρχουν προηγούμενες εμπειρίες αστάθειας ή εγκατάλειψης, η απουσία εξήγησης μπορεί να βιωθεί ως επανάληψη ενός παλαιότερου τραυματικού σχεσιακού βιώματος.

Η εξαφάνιση, επομένως, δεν είναι απλώς η διακοπή της επικοινωνίας. Είναι και η απουσία ενός πλαισίου μέσα στο οποίο ο Άλλος θα μπορούσε να κατανοήσει τι συμβαίνει και να διατηρήσει μια στοιχειώδη αίσθηση συναισθηματικής ασφάλειας. Δεν είναι απαραίτητο να είμαι διαθέσιμος κάθε στιγμή. Είναι, όμως, σημαντικό να μπορώ να επικοινωνήσω ότι χρειάζομαι χρόνο, ότι αποσύρομαι προσωρινά και ότι η ανάγκη μου για απόσταση δεν ισοδυναμεί κατ' ανάγκη με απόρριψη της σχέσης.

Η συναισθηματική ευθύνη απέναντι στον Άλλον

Η ουσιαστική συντροφικότητα δεν προϋποθέτει διαρκή επικοινωνία, αδιάλειπτη συναισθηματική διαθεσιμότητα ή την απουσία συγκρούσεων. Προϋποθέτει, όμως, την αναγνώριση ότι οι πράξεις και οι παραλείψεις μας έχουν αντίκτυπο στον ψυχισμό του Άλλου. Η συναισθηματική ευθύνη δεν σημαίνει ότι είμαι υπεύθυνος για κάθε συναίσθημα που βιώνει ο Άλλος. Σημαίνει ότι αναλαμβάνω την ευθύνη για τον τρόπο με τον οποίο η δική μου συμπεριφορά επηρεάζει τη μεταξύ μας σχέση.

Αυτό που δεν μπορώ να κάνω είναι να απουσιάζω χωρίς εξήγηση.

Αυτό που δεν μπορώ να κάνω είναι να κρύβομαι από φόβο.

Αυτό που δεν μου επιτρέπεται να κάνω είναι να προκαλώ σύγχυση και αβεβαιότητα, χρησιμοποιώντας τη σιωπή ως τρόπο αποφυγής της επικοινωνίας. Και αυτό που δεν πρέπει να κάνω στον εαυτό μου είναι να αποφεύγω τη συναισθηματική ευθύνη.

Γιατί η αποφυγή δεν προστατεύει πάντοτε. Μερικές φορές απλώς αναβάλλει την αναμέτρηση με όσα δυσκολευόμαστε να αντιμετωπίσουμε. Ο φόβος της σύγκρουσης, της έκθεσης, της απόρριψης ή της συναισθηματικής εγγύτητας μπορεί να οδηγήσει σε συμπεριφορές απομάκρυνσης, οι οποίες προσφέρουν πρόσκαιρη ανακούφιση, αλλά επιβαρύνουν μακροπρόθεσμα τη σχεσιακή σύνδεση.

Η συναισθηματική ωριμότητα δεν βρίσκεται στην απουσία της ανάγκης για απόσταση, αλλά στην ικανότητα να αναγνωρίζουμε αυτή την ανάγκη, να την επικοινωνούμε και να επιστρέφουμε στη σχέση με διάθεση ανάληψης ευθύνης.

_____________________________

Κάθε Σιωπή δεν είναι Εγκατάλειψη και κάθε Εξαφάνιση δεν είναι Σιωπή.

Στην πρόθεση, λοιπόν, βρίσκεται η διαφορά. Στην ικανότητα να αναγνωρίζουμε τι συμβαίνει μέσα μας, τι προκαλούμε στον Άλλον και τι πραγματικά επιδιώκουμε μέσα από την απόσυρσή μας.