Η αναλυτική σχέση ως σκηνή επανάληψης

Μεταβίβαση, επιθυμία και το τραύμα της πρώιμης σχέσης

Η συνάντηση: Ο χώρος, ο χρόνος και η επιθυμία

Η απαρχή κάθε σχέσης προϋποθέτει, και από τα δύο μέρη, την έντονη επιθυμία της αντάμωσης, της συνάντησης με τον σημαντικό Άλλο, σε έναν προσβάσιμο τόπο που να προσδιορίζει το «εδώ» και σε έναν χρόνο που να επιτάσσει το «τώρα». Στην αναλυτική σχέση, αυτή η αναγκαία προϋπόθεση του χωροχρονικού προσδιορισμού τοποθετείται –τις περισσότερες φορές– σε ένα απλό δωμάτιο, σε μια σύγχρονη «μήτρα», δεκτική και ατάραχη, έτοιμη να φιλοξενήσει τη σφοδρότητα της επανάληψης, τόσο για τον αναλυόμενο όσο και για τον αναλυτή.

Ο αναλυτικός χώρος δεν αποτελεί απλώς έναν φυσικό τόπο συνάντησης. Είναι ένας ιδιαίτερος ψυχικός τόπος, μέσα στον οποίο το παρελθόν αποκτά τη δυνατότητα να επανεμφανιστεί στο παρόν, όχι απαραίτητα ως συνειδητή ανάμνηση, αλλά ως συναίσθημα, προσδοκία, επιθυμία, φόβος και τρόπος σχετίζεσθαι. Όσα δεν μπόρεσαν κάποτε να αποκτήσουν λόγο και αναπαράσταση ενδέχεται να επανέλθουν μέσα από τη σχέση με τον αναλυτή, αναζητώντας μια νέα δυνατότητα νοηματοδότησης.

Οι δυο τους θα συνδεθούν σε μια σκηνή δραματοποίησης, όπου ο αναλυτής προσφέρει τον εαυτό του –την εκπαίδευση, την κατάρτιση και την εμπειρία του– ως μέσο ανάλυσης, ενώ ο αναλυόμενος προσφέρει την οδύνη του. Μια οδύνη που, αν τώρα τολμά να επικαιροποιηθεί και να διατυπωθεί, είναι γιατί έχουν προηγηθεί άλλες, εξαιρετικά σημαντικές σχέσεις στη ζωή του. Υποφέρει και επιζητά να εμπιστευτεί στον αναλυτή το πολύτιμο τραύμα του· τόσο πολύτιμο, ώστε να το έχει απωθήσει στο πιο σκοτεινό σημείο του ασυνειδήτου, προκειμένου να το προστατεύσει και, ακόμη πιο περίτεχνα, να προστατεύσει εκείνους που συνδέονται με τη γένεση του τραύματος» 

Το Εγώ έχει επιλέξει τη λήθη ως την καλύτερη δυνατή λύση.

Η απώθηση ως προστασία: Ποιο είναι το όφελος της άγνοιας και ποια η απειλή της αναδυόμενης αλήθειας;

Η απάντηση φαίνεται να βρίσκεται στην παλαιότητα του τραύματος. Είναι τόσο παλιό και αρχέγονο όσο και η τραγωδία του Οιδίποδα. Η απώθηση δεν αποτελεί απλώς μια διαδικασία απομάκρυνσης δυσάρεστων αναμνήσεων από τη συνείδηση. Συνιστά έναν σύνθετο μηχανισμό ψυχικής προστασίας, ο οποίος επιτρέπει στο άτομο να διατηρήσει μια στοιχειώδη εσωτερική συνοχή, όταν η αναγνώριση μιας εμπειρίας απειλεί να διαταράξει τις θεμελιώδεις αναπαραστάσεις του εαυτού και των σημαντικών άλλων.

Ιδιαίτερα στις πρώιμες σχέσεις, το παιδί εξαρτάται υπαρξιακά από τα πρόσωπα που το φροντίζουν. Η ανάγκη του για αγάπη, αποδοχή, προστασία και συναισθηματική διαθεσιμότητα είναι τόσο καθοριστική, ώστε ακόμη και όταν βιώνει ματαίωση, απόρριψη ή τραυματική συμπεριφορά, ενδέχεται να αδυνατεί να αναγνωρίσει την πραγματική διάσταση της εμπειρίας του.

Η αναγνώριση της αποτυχίας του γονεϊκού αντικειμένου μπορεί να βιωθεί ως απειλή για την ίδια την αίσθηση ασφάλειας και συνέχειας της ύπαρξής του. Έτσι, το παιδί ενδέχεται να διατηρήσει την ιδανικοποιημένη εικόνα του γονέα, αναλαμβάνοντας ασυνείδητα την ευθύνη για όσα συνέβησαν. Είναι προτιμότερο, πολλές φορές, να θεωρήσει ότι το ίδιο δεν ήταν αρκετά καλό, αρκετά αγαπητό ή αρκετά άξιο φροντίδας, παρά να έρθει αντιμέτωπο με την οδυνηρή διαπίστωση ότι το πρόσωπο από το οποίο εξαρτάται δεν μπόρεσε να ανταποκριθεί στις στοιχειώδεις ψυχικές του ανάγκες.

Η άγνοια, επομένως, μπορεί να λειτουργήσει ως προστατευτικό καταφύγιο. Το τίμημά της, ωστόσο, είναι ότι όσα δεν αναγνωρίζονται δεν παύουν κατ' ανάγκη να επηρεάζουν την ψυχική ζωή. Αντίθετα, ενδέχεται να επανεμφανίζονται μέσα από επαναλαμβανόμενα μοτίβα σχέσεων, ασυνείδητες προσδοκίες, αμφιθυμίες και συγκρούσεις.

Εν τέλει, το παράφορο αίτημα που καταθέτει, σε κλειστό φάκελο, ο αναλυόμενος στον αναλυτή είναι να τον οδηγήσει στην αναγνώριση της προσωπικής του τραγωδίας· να τον βοηθήσει να διασχίσει τη διαδρομή από την άγνοια στη γνώση, από την απώθηση στην αποκάλυψη, χωρίς η αναδυόμενη αλήθεια να ισοδυναμεί με την ψυχική κατάρρευση του Εαυτού ή τη φαντασιωσική καταστροφή των γονεϊκών προτύπων.

Ο καταναγκασμός της επανάληψης: Όταν το παρελθόν διεκδικεί το παρόν

Και εδώ ακριβώς έγκειται το μοιραίο της συνάντησής τους. Ο αναλυόμενος προσέρχεται με την ασυνείδητη ανάγκη να επαναλάβει τη ματαιωτική εμπειρία, αναζητώντας, αυτή τη φορά, μια διαφορετική έκβαση. Ο αναλυτής, από την πλευρά του, καλείται να αντέξει και να επεξεργαστεί τη μεταβιβαστική ένταση, χωρίς να καταστεί μέρος της επανάληψης.

Η επανάληψη δεν αφορά αποκλειστικά την αναπαραγωγή μιας παλαιάς συμπεριφοράς. Συχνά αφορά την αναπαράσταση ενός ολόκληρου σχεσιακού κόσμου: της θέσης που κατείχε το υποκείμενο απέναντι στο αντικείμενο, της δύναμης ή της αδυναμίας που βίωνε, της προσδοκίας ανταπόκρισης, της αγωνίας εγκατάλειψης και της ανάγκης αναγνώρισης.

Ο Freud, στο κείμενό του «Θυμάμαι, επαναλαμβάνω και επεξεργάζομαι» (1914), περιγράφει ακριβώς αυτή τη μετάβαση από την ανάμνηση στην επανάληψη. Ό,τι δεν μπορεί να ανακληθεί συνειδητά ενδέχεται να επαναλαμβάνεται μέσα στη θεραπευτική σχέση, με τον αναλυόμενο να αναπαράγει, χωρίς να το γνωρίζει, παλαιότερες μορφές σύνδεσης.

Ο αναλυτής μπορεί, έτσι, να βιωθεί ως το πρόσωπο που θα απορρίψει, θα εγκαταλείψει, θα επικρίνει, θα απογοητεύσει ή, αντίθετα, θα προσφέρει την πολυπόθητη αναγνώριση. Η παρουσία του αποκτά σημασίες που υπερβαίνουν την πραγματική του υπόσταση. Γίνεται ο φορέας παλαιότερων προσδοκιών και συναισθηματικών επενδύσεων, ένα νέο αντικείμενο πάνω στο οποίο εγγράφονται παλιές επιθυμίες και φόβοι.

Η θεραπευτική σχέση προσφέρει, έτσι, τη δυνατότητα μιας νέας εμπειρίας, μέσα στην οποία όσα κάποτε βιώθηκαν υπό καθεστώς αδυναμίας μπορούν τώρα να αναγνωριστούν, να νοηματοδοτηθούν και να μετασχηματιστούν. Δεν πρόκειται για την απλή επανάληψη μιας εμπειρίας με διαφορετικό πρωταγωνιστή, αλλά για τη σταδιακή δυνατότητα του υποκειμένου να αναγνωρίσει τη δική του συμμετοχή στα επαναλαμβανόμενα σχεσιακά μοτίβα και να αποκτήσει μεγαλύτερη ελευθερία απέναντί τους.

Η μεταβίβαση: Η αγάπη ως αναβίωση της πρώιμης σχέσης

Αναπόφευκτα, θα εγγραφούν σε μια εμπειρία μεταβίβασης προσώπων και συναισθημάτων. Η αγάπη αυτή, από μόνη της, αρκεί για να προσδώσει στην παρουσία του αναλυτή ένα τεράστιο βάρος, πρωτόγνωρο στη ζωή του αναλυόμενου. Η μεταβίβαση δεν αποτελεί ένα δευτερεύον φαινόμενο της θεραπευτικής διαδικασίας. Αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους τόπους όπου εκδηλώνεται και γίνεται προσβάσιμο προς επεξεργασία το ασυνείδητο σχεσιακό υλικό. Μέσα σε αυτήν, ο αναλυόμενος δεν σχετίζεται μόνο με τον πραγματικό αναλυτή, αλλά και με τις εσωτερικές αναπαραστάσεις των σημαντικών προσώπων της ιστορίας του.

Ο αναλυόμενος θα αγαπήσει, και θα αγαπήσει με τον τρόπο που αγάπησε στο βαθύ παρελθόν του. Θα αγαπήσει στοματικά, θα αγαπήσει κανιβαλιστικά, πρωκτικά, φαλλικά. Η αγάπη του μπορεί να εκφραστεί μέσα από την επιθυμία της αποκλειστικότητας, την ανάγκη συγχώνευσης, την απαίτηση διαρκούς διαθεσιμότητας, τον φόβο της απώλειας ή την επιθυμία ελέγχου του αντικειμένου.

Στις πρώιμες ψυχοσεξουαλικές οργανώσεις, η αγάπη και η επιθετικότητα, η επιθυμία και η καταστροφικότητα, η ανάγκη εγγύτητας και ο φόβος της εξάρτησης δεν είναι πάντοτε σαφώς διαχωρισμένα. Το αντικείμενο μπορεί να βιώνεται ταυτόχρονα ως πηγή ικανοποίησης και ματαίωσης, ως αντικείμενο αγάπης και μίσους, ως εκείνο που προσφέρει ζωή αλλά και εκείνο που απειλεί την ψυχική συνοχή. Ωστόσο, το κρεσέντο της Αγάπης του και η μεγαλύτερη πρόκληση προς τον αναλυτή εντοπίζονται στην αιμομικτική, οιδιπόδεια Επιθυμία του, της οποίας η σαγήνη συνδέει το φαντασιωσικό ερωτικό Αντικείμενο του «τότε» με το «τώρα».

Η ερωτική μεταβίβαση μπορεί να εμπεριέχει την επιθυμία να καταστεί ο αναλυτής το αποκλειστικό αντικείμενο αγάπης, να ανταποκριθεί σε μια φαντασιωσική απαίτηση αμοιβαιότητας ή να αποκαταστήσει μια παλαιά εμπειρία στέρησης. Η ένταση αυτής της επιθυμίας δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τη συνειδητή ερωτική έλξη, αλλά συχνά συνδέεται με βαθύτερες ανάγκες αναγνώρισης, επιβεβαίωσης, αποδοχής και συναισθηματικής ασφάλειας.

Η σαγήνη και το όριο: Η ευθύνη του αναλυτή

Είναι η στιγμή κατά την οποία ο αναλυτής, μέσα από την ιδιότητα και την ευθύνη του, καλείται να ανταποκριθεί στο δέλεαρ αυτής της σαγήνης, προοιδιπόδειας και οιδιπόδειας, με όρους γνώσης, αναγνώρισης και ερμηνευτικής επεξεργασίας, και όχι αποπλάνησης ή πραγμάτωσης του φαντασιωσικού αιτήματος. Η θέση του αναλυτή είναι εκ φύσεως ασύμμετρη. Δεν πρόκειται για μια αμοιβαία ερωτική ή συναισθηματική σχέση, αλλά για μια επαγγελματική και θεραπευτική συνάντηση, μέσα στην οποία η μεταβίβαση αναγνωρίζεται, γίνεται αντικείμενο διερεύνησης και αξιοποιείται προς όφελος της ψυχικής επεξεργασίας.

Η αποδοχή της μεταβιβαστικής αγάπης δεν σημαίνει ανταπόκριση στην κυριολεκτική της απαίτηση. Σημαίνει αναγνώριση της ψυχικής της πραγματικότητας, χωρίς ακύρωση, ντροπή ή ηθικολογική απόρριψη. Ο αναλυτής καλείται να αντέξει την ένταση των συναισθημάτων που του απευθύνονται, να παρατηρήσει τις δικές του αντιδράσεις και να χρησιμοποιήσει την αντιμεταβίβαση ως ένα από τα μέσα κατανόησης της αναλυτικής σχέσης.

Η διατήρηση του θεραπευτικού πλαισίου, η συνέπεια, τα όρια και η σταθερότητα δεν αποτελούν απλώς τεχνικές προϋποθέσεις. Συνιστούν μέρος της θεραπευτικής εμπειρίας. Εκεί όπου στο παρελθόν η αγάπη ενδέχεται να συνδέθηκε με την εγκατάλειψη, την εισβολή, την αστάθεια ή την υπό όρους αποδοχή, η θεραπευτική σχέση μπορεί να προσφέρει μια διαφορετική εμπειρία σύνδεσης: μια σχέση που επιτρέπει την εγγύτητα χωρίς ιδιοποίηση και την εξάρτηση χωρίς υποταγή.

Το καλό αντικείμενο: Από τη συγχώνευση στην ετερότητα

Καλείται να ενσταλάξει την εμπειρία του καλού «στήθους» στη συμβιωτική σχέση, να συμβάλει στην ανάδυση της διαίρεσης και της ετερότητας, να επιτρέψει την αναγνώριση και τη διαχείριση των πρωκτικών συναλλαγών και των φαντασιώσεων απόλαυσης και ηδονής. Η κλαϊνική έννοια του καλού αντικειμένου προσφέρει ένα ιδιαίτερα σημαντικό θεωρητικό πλαίσιο για την κατανόηση αυτής της διεργασίας. Το καλό αντικείμενο δεν αφορά απλώς ένα πρόσωπο που συμπεριφέρεται με καλοσύνη ή προσφέρει ικανοποίηση. Αφορά κυρίως τη δυνατότητα του υποκειμένου να εσωτερικεύσει μια εμπειρία ασφάλειας, συνέχειας και συναισθηματικής διαθεσιμότητας, διαμορφώνοντας σταδιακά μια περισσότερο σταθερή εσωτερική σχέση με τον εαυτό και τους άλλους.

Στην αρχή της ψυχικής ζωής, η ανάγκη συγχώνευσης και η δυσκολία αναγνώρισης της ετερότητας αποτελούν σημαντικές διαστάσεις της πρώιμης οργάνωσης της σχέσης με το αντικείμενο. Η σταδιακή διαφοροποίηση του Εαυτού από τον Άλλο προϋποθέτει την αντοχή στην απουσία, στη ματαίωση και στη μη αποκλειστική διαθεσιμότητα του αντικειμένου.

Ο αναλυτής δεν καλείται να ικανοποιήσει κάθε ανάγκη ούτε να αναπληρώσει όσα στερήθηκε ο αναλυόμενος. Καλείται να προσφέρει μια σταθερή σχεσιακή εμπειρία, μέσα στην οποία η επιθυμία μπορεί να εκφραστεί, η ματαίωση να αντέχεται και η διαφορά να αναγνωρίζεται χωρίς να βιώνεται ως απειλή αφανισμού ή εγκατάλειψης.

Τέλος, μεταβιβάζοντας το ασυνείδητο μήνυμα «είναι ωραίο να είσαι αυτό που είσαι», να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις ώστε ο αναλυόμενος να προσεγγίσει έναν γενετήσιο τρόπο σχέσης με τον εαυτό και τους άλλους, μέσα από την ικανοποίηση, την αυτοεκτίμηση και την ελεύθερη έκφραση της προσωπικής και σεξουαλικής του ταυτότητας.

Από την επανάληψη στην ψυχική αυτονόμηση

Ίσως, τελικά, αυτή να είναι και η βαθύτερη λειτουργία της αναλυτικής σχέσης: να προσφέρει στον αναλυόμενο τη δυνατότητα να αγαπήσει ξανά, όχι όμως με την αναγκαιότητα της επανάληψης ούτε υπό την εξουσία της αρχαϊκής του επιθυμίας. Να μπορέσει να αναγνωρίσει στον αναλυτή το παλιό Αντικείμενο, χωρίς να τον ταυτίζει πλέον μαζί του· να αντέξει τη ματαίωση χωρίς να καταρρεύσει και να αποδεχθεί την ετερότητα χωρίς να τη βιώνει ως εγκατάλειψη.

Η ψυχική επανόρθωση δεν προϋποθέτει την εξάλειψη της οδύνης ούτε την αναδρομική αποκατάσταση μιας ιδανικής παιδικής εμπειρίας. Προϋποθέτει τη δυνατότητα να αναγνωριστούν οι εσωτερικές συγκρούσεις, να διαφοροποιηθούν οι παλαιές αναπαραστάσεις από τις σύγχρονες σχέσεις και να αποκτήσει το υποκείμενο μεγαλύτερη ελευθερία απέναντι στις ασυνείδητες επαναλήψεις του.

Η θεραπευτική σχέση δεν έρχεται να διαγράψει την πρωταρχική εμπειρία ούτε να αποκαταστήσει φαντασιωσικά όσα δεν συνέβησαν. Έρχεται να δημιουργήσει έναν νέο ψυχικό τόπο, όπου το τραύμα μπορεί πλέον να αποκτήσει αναπαράσταση, λόγο και νόημα. Έναν τόπο όπου η αναβίωση δεν συνεπάγεται πλέον την αναγκαστική επανάληψη, αλλά μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία μιας διαφορετικής εσωτερικής εμπειρίας.

Και ίσως, όταν η αγάπη προς τον αναλυτή πάψει να αποτελεί μια ασυνείδητη απαίτηση αποκατάστασης του παρελθόντος, να έχει επιτελεστεί μία από τις σημαντικότερες λειτουργίες της ανάλυσης: η δυνατότητα του αναλυόμενου να αποχωριστεί το Αντικείμενο, χωρίς να χρειάζεται να αποχωριστεί την ικανότητά του να αγαπά.