Πέρα από τη σχέση: Η αναζήτηση της ουσιαστικής Συνάντησης

Η διάσταση της αυθεντικής εγγύτητας

Η ανθρώπινη ανάγκη για συναισθηματική σύνδεση αποτελεί μία από τις θεμελιώδεις διαστάσεις της ψυχικής ζωής. Η επιθυμία για αγάπη, αποδοχή, ασφάλεια και συντροφικότητα διαμορφώνεται ήδη από τις πρώιμες σχέσεις προσκόλλησης και επηρεάζει καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε στην ενήλικη ζωή. Οι πρώιμες εμπειρίες φροντίδας, η ποιότητα των πρωταρχικών δεσμών και τα εσωτερικευμένα πρότυπα σχέσεων συμβάλλουν στη διαμόρφωση των προσδοκιών μας απέναντι στον Άλλον, αλλά και της αντίληψης που αναπτύσσουμε για τον ίδιο μας τον εαυτό.

Συχνά, επομένως, η αναζήτηση μιας συντροφικής σχέσης δεν αφορά αποκλειστικά την επιθυμία για μοίρασμα και συναισθηματική εγγύτητα. Μπορεί, ασυνείδητα, να συνδέεται με την ανάγκη αποκατάστασης πρώιμων συναισθηματικών ελλειμμάτων, αναζήτησης επιβεβαίωσης, ανακούφισης από το άγχος της εγκατάλειψης ή επανάληψης οικείων σχεσιακών μοτίβων. Ο Άλλος ενδέχεται να επενδύεται με προσδοκίες και ψυχικές λειτουργίες που υπερβαίνουν την πραγματική του υπόσταση, καλούμενος να αναλάβει τον ρόλο εκείνου που θα προσφέρει την ασφάλεια, την αποδοχή ή την αναγνώριση που κάποτε έλειψε.

Υπό αυτή την έννοια, η συντροφική σχέση μπορεί να μετατραπεί σε πεδίο ασυνείδητης αναζήτησης αποκατάστασης του παρελθόντος, μέσα από την επανάληψη γνώριμων τρόπων σύνδεσης, προσδοκίας και συναισθηματικής ανταπόκρισης. Ωστόσο, υπάρχει μια ουσιαστική διαφοροποίηση ανάμεσα στην αναζήτηση μιας σχέσης ως μέσου κάλυψης εσωτερικών αναγκών και στην επιθυμία για μια αμοιβαία, αυθεντική και ουσιαστική συνάντηση δύο υποκειμένων. 

Σήμερα, δεν ζητώ απλώς μια σχέση. Ζητώ Συνάντηση.

Η επιλογή αυτή δεν συνιστά άρνηση της ανθρώπινης ανάγκης για δεσμό, ούτε ιδεατή επιδίωξη συναισθηματικής αυτάρκειας. Αντιθέτως, προϋποθέτει την αναγνώριση της σχεσιακής μας φύσης, παράλληλα με την αποδοχή της ατομικής μας υποκειμενικότητας. Πρόκειται για μια ουσιαστική μετατόπιση: από τη σχέση ως ενδεχόμενο κάλυψης μιας ψυχικής έλλειψης στη σχέση ως δυνατότητα αμοιβαίας αναγνώρισης.

Η Συνάντηση ως αναγνώριση της ετερότητας

Στην υπαρξιακή φιλοσοφία του Martin Buber, η σχέση «Εγώ–Εσύ» διαφοροποιείται από τη σχέση «Εγώ–Αυτό». Στην πρώτη, ο Άλλος αναγνωρίζεται ως αυτοτελής παρουσία και όχι ως αντικείμενο χρήσης, προσδοκίας ή ικανοποίησης αναγκών. Η συνάντηση προϋποθέτει μια ουσιαστική διαπροσωπική παρουσία, στην οποία ο Άλλος δεν περιορίζεται στις λειτουργίες που επιτελεί για εμάς.

Από ψυχοδυναμική σκοπιά, αυτή η διάκριση αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Στις στενές διαπροσωπικές σχέσεις, συχνά δεν ερχόμαστε σε επαφή μόνο με τον πραγματικό Άλλον, αλλά και με τις εσωτερικευμένες αναπαραστάσεις, τις φαντασιώσεις και τις ασυνείδητες προσδοκίες μας γι' αυτόν. Οι προβολικές διεργασίες, η εξιδανίκευση και η δυσκολία ανοχής της ματαίωσης μπορούν να περιορίσουν τη δυνατότητα αναγνώρισης της πραγματικής του υπόστασης. Η ουσιαστική συνάντηση προϋποθέτει, επομένως, τη σταδιακή διαφοροποίηση του πραγματικού προσώπου από τις ψυχικές αναπαραστάσεις που έχουμε δημιουργήσει γι' αυτό.

Σημαίνει να μπορώ να σε δω ως ξεχωριστή οντότητα, με τη δική σου ιστορία, τις επιθυμίες, τις ανάγκες, τις αντιφάσεις και το εσωτερικό σου βάθος. Να αναγνωρίζω ότι δεν υπάρχεις για να εκπληρώνεις τις δικές μου προσδοκίες, ούτε να αναλαμβάνεις την ευθύνη της συναισθηματικής μου ολοκλήρωσης.

Συνάντηση σημαίνει Αυθεντικότητα

Η αυθεντικότητα συνδέεται με τη δυνατότητα του ατόμου να βρίσκεται σε επαφή με τις εσωτερικές του εμπειρίες, να αναγνωρίζει τις ανάγκες και τις επιθυμίες του και να τις εκφράζει με συνέπεια προς την προσωπική του αλήθεια. Στο πλαίσιο μιας συντροφικής σχέσης, αυτό σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να υιοθετώ έναν προσαρμοσμένο ρόλο προκειμένου να εξασφαλίσω την αποδοχή ή να διατηρήσω τη συναισθηματική διαθεσιμότητα του Άλλου. Μπορώ να εκφράζω τη διαφορετικότητά μου, να αναγνωρίζω τα όριά μου και να διατηρώ τη σύνδεσή μου με τον εαυτό μου, ακόμη και όταν αυτό δημιουργεί διαφωνία ή ματαίωση.

Η αυθεντικότητα, ωστόσο, δεν ταυτίζεται με την ανεπεξέργαστη έκφραση κάθε συναισθήματος ή παρόρμησης. Προϋποθέτει αυτοπαρατήρηση, συναισθηματική επεξεργασία και ανάληψη ευθύνης για τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε.

Συνάντηση σημαίνει Γνησιότητα και αποδοχή της ευαλωτότητας

Η δυνατότητα να αποκαλύπτουμε τις ευάλωτες πλευρές μας αποτελεί σημαντική διάσταση της συναισθηματικής οικειότητας. Η γνησιότητα δεν αφορά μόνο την παρουσίαση των επιθυμητών ή κοινωνικά αποδεκτών πλευρών της προσωπικότητάς μας, αλλά και την αναγνώριση των αντιφάσεων, των φόβων, των αμφιβολιών και των εσωτερικών συγκρούσεών μας.

Σημαίνει ότι μπορώ να επιτρέψω στον Άλλον να γνωρίσει και τις σκιές μου, χωρίς να θεωρώ ότι η αποκάλυψή τους ακυρώνει την αξία μου ή με καθιστά ανάξιο αγάπης. Αντίστοιχα, σημαίνει ότι μπορώ να αναγνωρίσω τις ατελείς και αντιφατικές πλευρές του Άλλου, χωρίς να καταφεύγω στην εξιδανίκευση ή στην απαξίωσή του. Η αποδοχή, βέβαια, δεν συνεπάγεται ανοχή σε συμπεριφορές που παραβιάζουν τα προσωπικά όρια ή την αξιοπρέπεια. Προϋποθέτει τη διάκριση ανάμεσα στην ανθρώπινη ατέλεια και στη σχεσιακή συμπεριφορά που γίνεται επιβλαβής.

Η ουσιαστική οικειότητα δεν προκύπτει από την απουσία αδυναμιών, αλλά από τη δυνατότητα να υπάρχουν δύο άνθρωποι με τις αδυναμίες τους, χωρίς να χρειάζεται να τις αποκρύπτουν ή να τις μετατρέπουν σε όπλα απέναντι ο ένας στον άλλον.

Συνάντηση σημαίνει Αυτονομία

Η αυτονομία και η συναισθηματική εγγύτητα δεν αποτελούν αναγκαστικά αντίθετες ψυχικές λειτουργίες. Αντιθέτως, η δυνατότητα διατήρησης μιας προσωπικής ταυτότητας μέσα στη σχέση αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη διαμόρφωση μιας ώριμης σχεσιακής σύνδεσης.

Η θεωρία της προσκόλλησης αναδεικνύει τη σημασία της ασφαλούς βάσης, από την οποία το άτομο μπορεί να εξερευνά τον κόσμο, διατηρώντας παράλληλα τη δυνατότητα επιστροφής σε μια συναισθηματικά διαθέσιμη σχέση. Η ασφάλεια του δεσμού δεν απαιτεί διαρκή εγγύτητα, ούτε αποκλείει την αυτονομία. Αντίθετα, μπορεί να διευκολύνει την ανάπτυξή της. 

Στο πλαίσιο αυτό, η συνάντηση σημαίνει ότι μπορώ να είμαι κοντά σου χωρίς να χάνω τον εαυτό μου. Να διατηρώ τις προσωπικές μου ανάγκες, τα ενδιαφέροντα, τις επιλογές και τα όριά μου, χωρίς να βιώνω την αυτονομία σου ως απειλή για τη σχέση μας. Σημαίνει ότι η εγγύτητα δεν χρειάζεται να μετατρέπεται σε συγχώνευση και η διαφοροποίηση δεν χρειάζεται να βιώνεται ως εγκατάλειψη.

Δύο άνθρωποι μπορούν να συνδέονται ουσιαστικά χωρίς να καταργούν την ψυχική τους αυτοτέλεια. Η αγάπη δεν προϋποθέτει την απώλεια της ατομικότητας, αλλά τη δυνατότητα να διατηρούμε την προσωπική μας υπόσταση μέσα σε έναν κοινό συναισθηματικό χώρο.

Η Συνάντηση δεν προϋποθέτει την ψυχική τελειότητα

Η δυνατότητα μιας ουσιαστικής σχέσης δεν αποτελεί προνόμιο ανθρώπων που έχουν ολοκληρώσει την προσωπική τους διαδρομή ή έχουν υπερβεί όλες τις εσωτερικές τους συγκρούσεις. Μια τέτοια απαίτηση θα ισοδυναμούσε με μια ακόμη μορφή εξιδανίκευσης της ανθρώπινης υπόστασης.

Η ψυχική ζωή χαρακτηρίζεται από αντιφάσεις, αμφιθυμίες, ασυνείδητες επιθυμίες, ελλείψεις και ατελείς προσαρμογές. Ακόμη και όταν έχουμε αναπτύξει σημαντική αυτογνωσία, εξακολουθούμε να είμαστε ευάλωτοι στη ματαίωση, στην ανασφάλεια και στην ενεργοποίηση παλαιότερων σχεσιακών βιωμάτων. Επομένως, η ουσιαστική συνάντηση δεν προϋποθέτει δύο ολοκληρωμένους ανθρώπους, αλλά δύο ανθρώπους που μπορούν να αναγνωρίζουν σταδιακά τις ψυχικές τους διεργασίες, να αναλαμβάνουν την ευθύνη των αντιδράσεών τους και να επεξεργάζονται τις δυσκολίες που αναδύονται στη μεταξύ τους σχέση.

Δεν χρειάζεται να έχουμε συμφιλιωθεί με κάθε πλευρά του εαυτού μας για να αγαπήσουμε και να αγαπηθούμε. Χρειάζεται, όμως, να μπορούμε να αναγνωρίζουμε ότι οι προσωπικές μας ελλείψεις δεν αποτελούν αποκλειστική ευθύνη του Άλλου και ότι η συντροφική σχέση δεν μπορεί να υποκαταστήσει την προσωπική ψυχική εργασία.

Η συνάντηση, συνεπώς, δεν συμβαίνει ανάμεσα σε δύο τέλειους ανθρώπους, αλλά ανάμεσα σε δύο υποκείμενα που μπορούν να αναγνωρίζουν την ανθρώπινη ατέλειά τους, χωρίς να ακυρώνουν ο ένας την υποκειμενικότητα του άλλου.

Από την ανάγκη της κατοχής στην ελευθερία της συνάντησης

Η μετάβαση από την αναζήτηση μιας σχέσης στην επιθυμία για ουσιαστική συνάντηση αποτελεί μια βαθιά ψυχική και υπαρξιακή μετατόπιση. Δεν σημαίνει ότι παύουμε να έχουμε ανάγκη από αγάπη, αποδοχή, φροντίδα και συναισθηματική ασφάλεια. Σημαίνει ότι μπορούμε να αναγνωρίζουμε αυτές τις ανάγκες χωρίς να απαιτούμε από τον Άλλον να αναλάβει ολοκληρωτικά την ικανοποίησή τους.

Η ώριμη συντροφικότητα δεν εξαλείφει την αλληλεξάρτηση. Τη διαφοροποιεί από τη συναισθηματική εξάρτηση, την ελεγκτικότητα και τη συγχώνευση. Δημιουργεί έναν χώρο αμοιβαιότητας, στον οποίο η φροντίδα, η επιθυμία, η ελευθερία και η ευθύνη μπορούν να συνυπάρχουν.

Η επιλογή να ζητώ Συνάντηση είναι, επομένως, μια πράξη εσωτερικής υπέρβασης, αλλά και αναγνώρισης της ευθύνης που φέρει κάθε άνθρωπος απέναντι στον εαυτό του και στον Άλλον.

Δεν αναζητώ κάποιον για να αποκαταστήσει την προσωπική μου αίσθηση πληρότητας. Αναζητώ τη δυνατότητα να δημιουργήσω μαζί του έναν κοινό τόπο συναισθηματικής και υπαρξιακής παρουσίας. Έναν χώρο όπου η εγγύτητα δεν ακυρώνει τη διαφοροποίηση, η αγάπη δεν περιορίζει την ελευθερία και η αποδοχή δεν προϋποθέτει την παραίτηση από τον εαυτό.

Η επιλογή να ζητώ Συνάντηση είναι μια βαθιά υπαρξιακή μετατόπιση, μια πράξη εσωτερικής υπέρβασης και αυτογνωσίας. 

Είναι η μετάβαση από την ανάγκη της συμπλήρωσης στην ελευθερία της συνύπαρξης. 

Και από τη στιγμή που αναγνωρίσεις τη διαφορά, δεν μπορείς  να επιστρέψεις....ειναι πια μονόδρομος!